Atölye ve İmalathanede İSG Zorunlulukları: Gürültü, Solunum Koruması ve Yeni EN 397:2025 Baret Standardı

Metal işleme, marangozhane, mermer kesim, otomotiv servisi veya tekstil atölyesi gibi KOBİ ölçekli imalathanelerde en sık karşılaşılan üç fiziksel risk; gürültü, solunabilir toz/duman ve baş darbeleridir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve alt yönetmelikleri, kişisel koruyucu donanımı (KKD) ilk adım olarak değil; toplu koruma ve mühendislik önlemlerinin yetmediği noktada devreye giren son savunma hattı olarak tanımlar [1], [2].

Bu rehberde; denetimlerde ve satın alma sürecinde bir işletme sahibinin veya satın alma sorumlusunun bilmesi gereken yasal eşikleri ve Haziran 2026'da Avrupa Birliği'nde uyumlaştırılan yeni EN 397:2025 endüstriyel baret standardındaki Tip 1 / Tip 2 ayrımını inceliyoruz.

1. Gürültü Yükümlülükleri: 80 dB(A), 85 dB(A) ve 87 dB(A) Eşikleri

İngiltere Sağlık ve Güvenlik İdaresi (HSE) verilerine göre çalışanların tahminen beşte biri iş yerinde zararlı gürültüye maruz kalmakta ve her yıl yaklaşık 15.000 çalışan işe bağlı işitme sorunu geliştirmektedir [8], [9]. Türkiye'de Temmuz 2013 tarihli ve 28721 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (Madde 5, 8, 9, 10 ve 13) işverenin yükümlülüklerini üç net eşiğe bağlar [3]:

2. Toz ve Solunum Koruması (RPE): "Clean Air? Take Care!" İlkeleri

Kasım 2013 tarihli ve 28812 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Tozla Mücadele Yönetmeliği (Madde 5), toz maruziyetini önlemede sırasıyla; tehlikeli maddenin ikamesini, riskin kaynağında önlenmesini ve toplu korumayı, toz çıkışını önleyen mühendislik yöntemlerini (ıslak kesim, lokal emiş/havalandırma) ve yeterli temiz hava sağlanmasını şart koşar. Solunum koruyucu donanım ancak bu önlemlerin yeterli olmadığı durumlarda tozun niteliğine uygun olarak verilir ve kullandırılır [4]. Ayrıca Madde 8 uyarınca işveren, yetkilendirilmiş laboratuvarlarca periyodik toz ölçümlerini yaptırmak ve Ek-1'deki sınır değerlere uyumu denetlemekle yükümlüdür [4].

İngiliz Güvenlik Endüstrisi Federasyonu'nun (BSIF) 2026'da yenilediği "Clean Air? Take Care!" solunum koruma kampanyası ve HSE'nin HSG53 / INDG479 kılavuzları, atölyelerde sık yapılan dört satın alma ve uygulama hatasına dikkat çekmektedir [6], [7]:

• Yanlış filtre sınıfı seçimi: EN 149 standardına göre FFP1 yalnızca kaba ve toksik olmayan tozlarda (%80 minimum filtreleme) kullanılır. Kaynak dumanı, sert ahşap tozu ve özellikle mermer/beton/kuvars kesiminde ortaya çıkan solunabilir kristal silika gibi yüksek riskli partiküllerde en yüksek filtre verimine (%99 minimum filtreleme, maksimum %2 toplam içe sızıntı, HSE atanmış koruma faktörü: 20) sahip FFP3 sınıfı veya motorlu/hava beslemeli solunum koruyucular değerlendirilmelidir [7].
• Yüz uyum testi (Fit Test) eksikliği: En pahalı FFP3 maske bile çalışanın yüz yapısına oturmuyorsa kenarlardan kirli hava sızdırır. Yüze sıkı oturan maskelerde yüz uyum testi kritik bir doğrulama adımıdır [7].
• Sakal ve kirli sakal kuralı: Yüze sıkı oturan maskelerin sızdırmazlık contası (yüzle temas hattı) üzerinde sakal bulunması, sızdırmazlığı bozarak koruma faktörünü düşürür. Sakallı çalışanlar için yüze sıkı oturan maske yerine başlıklı/kukuletalı motorlu hava temizleyici sistemler (PAPR) gerekir [6], [7].
• Sahte veya belgesiz ürün alımı: Satın alınan maskelerin 2016/425/AB Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği (Kategori III) kapsamında CE işareti, yanında dört haneli onaylanmış kuruluş (Notified Body) numarası ve Türkçe kullanım kılavuzu taşıması zorunludur [2], [5].

3. Baretlerde Yeni Dönem: EN 397:2025 ve Tip 1 / Tip 2 Ayrımı

Endüstriyel güvenlik baretlerinde on yılı aşkın süredir temel alınan EN 397:2012+A1:2012 standardı, yerini EN 397:2025 (ve düzeltme metni EN 397:2025/AC:2025) standardına bırakmıştır. Avrupa Komisyonu'nun Haziran 2026'da yayımlanan (AB) 2026/1279 sayılı Uygulama Kararı ile EN 397:2025 ve EN 397:2025/AC:2025, (AB) 2016/425 KKD Tüzüğü kapsamında uyumlaştırılmış standartlar listesine alınmıştır [10]. (Türkiye'de TSE tarafından TS EN 397:2025 olarak ayna standart yayımı ve geçiş takvimi için TSE resmi duyuruları takip edilmelidir.)

Yeni standardın KOBİ satın alma sorumluları için getirdiği en önemli değişiklik, baretlerin koruma kapsamına göre Tip 1 ve Tip 2 olarak ikiye ayrılmasıdır [10]:

Baret Satın Alırken Dikkat Edilecek Diğer Teknik Değişiklikler

• Mevcut baretler çöpe mi gidecek? Hayır. İşletmenizde kullanılan ve kullanım ömrü dolmamış EN 397:2012 sertifikalı baretler derhal geçersiz olmaz; ancak yeni alımlarda ve güncellenen risk değerlendirmelerinde yanal çarpma riski olan görevler için Tip 2 değerlendirilmelidir.
• Elektriksel yalıtım (EN 50365): Eski EN 397'deki opsiyonel 440 V AC elektriksel yalıtım işareti kaldırılmıştır. Alçak gerilim tesisatlarında çalışan elektrik ustaları için baretin ayrıca EN 50365 standardına göre sertifikalı olması aranmalıdır.
• Aksesuar uyumluluğu: Baret üzerine takılan kulaklık, yüz siperi veya kafa lambasının baretle birlikte test edilmiş ve üretici kılavuzunda onaylanmış olması gerekir (KKD Kullanımı Yönetmeliği Md. 6/1-b: birden fazla KKD'nin bir arada koruyuculuğu etkilemeden kullanılması) [2].

4. KOBİ Satın Alma Sorumlusu İçin 5 Maddelik Kontrol Listesi

• 1. Önce ölçüm raporu: Atölyede gürültü ve toz ölçümü yaptırmadan ezbere kulaklık veya maske satın almayın; eşik değerleri (80/85 dB ve toz sınırları) belgelendirin.
• 2. CE ve AB Uygunluk Beyanı: Tedarikçiden fatura ile birlikte ürünün AB Uygunluk Beyanını (EU Declaration of Conformity) ve Türkçe kullanım kılavuzunu isteyin [2], [5].
• 3. Göreve göre Tip 1 / Tip 2 ayrımı: Yalnızca düşen cisim riski varsa Tip 1, yüksekte çalışma veya yanal çarpma riski varsa çene kayışlı Tip 2 (veya dağcılık/yüksekte çalışma standardı EN 12492) seçin.
• 4. Ücretsiz teslim ve kayıt: KKD'leri çalışanlara ücretsiz teslim edin, uygulamalı eğitim verin ve zimmet/eğitim tutanağını dosyada saklayın (KKD Kullanımı Yönetmeliği Md. 6/1-e ve g) [2].
• 5. Bakım ve hijyen takibi: Ekipmanların temizliğini ve filtre/parça değişim periyotlarını üretici kılavuzuna göre takip edin (bkz. KKD'yi Evde Yıkama Riski ve Ekipman Ömrü).

Kaynakça ve Mevzuat Referansları

1. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Resmî Gazete: Haziran 2012, Sayı: 28339; Madde 4, 5 ve 10). mevzuat.gov.tr
2. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete: Temmuz 2013, Sayı: 28695; Madde 5, 6 ve 7). resmigazete.gov.tr
3. Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (Resmî Gazete: Temmuz 2013, Sayı: 28721; Madde 5, 8, 9, 10, 11 ve 13). resmigazete.gov.tr
4. Tozla Mücadele Yönetmeliği (Resmî Gazete: Kasım 2013, Sayı: 28812; Madde 5 ve 8). resmigazete.gov.tr
5. Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği — 2016/425/AB uyumu (Resmî Gazete: Mayıs 2019, Sayı: 30761). resmigazete.gov.tr
6. British Safety Industry Federation (BSIF) Respiratory Protection Group. Clean Air? Take Care! kampanya rehberi (Temmuz 2026). bsif.co.uk
7. Health and Safety Executive (HSE). Respiratory protective equipment at work: A practical guide (HSG53, hse.gov.uk) ve Guidance on respiratory protective equipment (RPE) fit testing (INDG479, hse.gov.uk).
8. Health and Safety Executive (HSE). Noise induced hearing loss in Great Britain (LFS 2022/23–2024/25). hse.gov.uk
9. Health and Safety Executive (HSE). "Noise and vibration: HSE warns employers not to wait until the damage is done", Ekim 2026. press.hse.gov.uk
10. Avrupa Komisyonu Uygulama Kararı — Commission Implementing Decision (EU) 2026/1279 (Haziran 2026, (AB) 2016/425 KKD Tüzüğü kapsamında EN 397:2025 ve EN 397:2025/AC:2025 uyumlaştırması).