İSG Denetimine Hazırlık ve İşveren Sorumluluğu: İş Müfettişi Teftişinde Kontrol Edilen 10 Zorunlu Belge
Birçok KOBİ'de iş sağlığı ve güvenliği (İSG) hazırlığı, bir Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB) ile sözleşme imzalayıp klasörü rafa kaldırmaktan ibaret sanılır. Oysa 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 4/2 hükmü son derece açıktır: "İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz." [1]
Hem Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişlerinin programlı teftişlerinde hem de olası bir iş kazası sonrası yürütülen adli ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) soruşturmalarında, kağıt üzerindeki prosedürlerin sahada gerçekten uygulanıp uygulanmadığına bakılır. Bu rehberde; gerçek bir yargı kararından çıkarılması gereken dersleri, beceri/yetkinlik açığının yarattığı hukuki riskleri ve denetimde ilk sorulan 10 zorunlu belgeyi inceliyoruz.
1. Gerçek Vaka Analizi: Göz Ardı Edilen "Ramak Kala" Kaydının Bedeli
İngiltere'de Ekim 2026'da Oxford Kraliyet Mahkemesi'nde (Oxford Crown Court) sonuçlanan Cotswold Rainwater Services Ltd davası, saha risk değerlendirmesi ve ramak kala kayıtlarının neden hayati olduğunu somut biçimde gösteren çarpıcı bir örnektir [7]:
- Olayın gelişimi: Kasım 2024'te çatı oluğu temizliği ve bakımı yapan 34 yaşındaki bir saha teknisyeni, kullandığı metal merdivenin 11.000 voltluk (11 kV) havaî elektrik hattına temas etmesi sonucu hayatını kaybetti [7].
- Kritik ihmal (Önceki olayın yok sayılması): HSE ve polis soruşturmasında, aynı şirketin bir başka çalışanının 2020 yılında tam olarak aynı adreste havaî elektrik hattı nedeniyle elektrik çarpması yaşadığı ortaya çıktı. Şirket yönetimi bu olayı bildiği halde sahaya özel risk değerlendirmesi yapmadı, yalıtkan ekipman veya güvenli yaklaşım mesafesi kuralı koymadı ve dört yıl sonra ekibi aynı adrese plansız gönderdi [7].
- Yargı sonucu: Şirket, "Kurumsal Taksirle Ölüme Sebebiyet Verme" (Corporate Manslaughter) suçunu kabul etti ve Ekim 2026'da 450.000 £ para cezası, 15.735 £ yargılama gideri ve mahkûmiyet kararını kendi internet sitesinde ilan etme cezasına çarptırıldı [7].
Türkiye'de benzer bir olay yaşandığında işveren yalnızca idari para cezası ve Türk Ceza Kanunu (taksirle ölüme veya yaralanmaya neden olma) kapsamında yargılanmakla kalmaz. 5510 sayılı Kanun Madde 21/1 uyarınca iş kazası işverenin kastı veya iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK tarafından çalışana veya hak sahiplerine bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeri kusur oranında işverene ödettirilir (rücu edilir) [2]. Daha önce yaşanmış bir ramak kala olayının kayda alınmaması ve önlem alınmaması, bilirkişi raporlarında işveren kusurunu doğrudan artıran en ağır unsurlardan biridir.
2. Yetkinlik Açığı ve Belgesiz Çalıştırma Riski: MYK ve İSG Eğitimleri
Atölye, inşaat, metal işleme veya depolarda yaşanan iş kazalarının önemli bir kısmı, çalışanın kullandığı makine veya yürüttüğü operasyon hakkında resmi mesleki yetkinliğe sahip olmamasından ("beceri açığı") kaynaklanır. Mevzuatımız, işyerinde verilen genel İSG eğitimi ile çalışanın işi yapabilmesi için gereken mesleki eğitimi / mesleki yeterlilik belgesini birbirinden kesin çizgilerle ayırır [1], [3], [4]:
- Mesleki Eğitim ve MYK Belgesi Zorunluluğu: 6331 sayılı Kanun Madde 17/3 ve Tehlikeli ve Çok Tehlikeli Sınıfta Yer Alan İşlerde Çalıştırılacakların Mesleki Eğitimlerine Dair Yönetmelik (RG: Temmuz 2013 / 28706, Madde 5 ve 6) uyarınca, tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler işe başlatılamaz [1], [3]. Ayrıca 5544 sayılı MYK Kanunu Ek Madde 1 kapsamında Bakanlık tebliğleriyle zorunlu tutulan mesleklerde (kaynakçı, vinç operatörü, iskele kurulum elemanı, makine bakımcı vb.) MYK Mesleki Yeterlilik Belgesi (veya 3308 sayılı Kanun kapsamında ustalık belgesi / ilgili teknik diploma) bulunması şarttır [4].
- İşe Başlama Eğitimi ve Periyodik İSG Eğitimleri: Nisan 2026 tarihli ve 33212 sayılı Resmî Gazete'de güncellenen Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik uyarınca, her çalışana fiilen işe başlamadan önce temel eğitim sürelerinden ayrı olarak en az 2 saatlik uygulamalı işe başlama eğitimi verilmek zorundadır [5].
| İşyeri Tehlike Sınıfı | İşe Başlama Eğitimi | Temel İSG Eğitimi Süresi | Yenileme Periyodu | Mesleki Eğitim / MYK Şartı |
|---|---|---|---|---|
| Az Tehlikeli Sınıf (Ofis, perakende mağaza, yazılım vb.) |
İşe başlamadan önce en az 2 saat (uygulamalı) | En az 8 ders saati | 3 yılda en az 1 defa | Göreve özel ekipman kullanılıyorsa ekipman eğitimi aranır. |
| Tehlikeli Sınıf (İmalat atölyesi, gıda üretimi, oto servis, depo vb.) |
İşe başlamadan önce en az 2 saat (uygulamalı) | En az 12 ders saati | 2 yılda en az 1 defa | Zorunlu (6331 Md. 17/3, 28706 sayılı Yönetmelik ve kapsam içi mesleklerde MYK Belgesi). |
| Çok Tehlikeli Sınıf (İnşaat, dökümhane, kimya, ağır metal, maden vb.) |
İşe başlamadan önce en az 2 saat (uygulamalı) | En az 16 ders saati | Yılda en az 1 defa | Zorunlu + Çok tehlikeli sınıfta risk değerlendirmesi yoksa iş doğrudan durdurulur (6331 Md. 25). |
3. İş Müfettişi Teftişinde Kontrol Edilen 10 Zorunlu Belge ve Kayıt
Bir iş müfettişi işyerinize geldiğinde veya dijital denetim talep ettiğinde, 6331 sayılı Kanun kapsamında aşağıdaki 10 temel dosyanın güncel, ıslak/elektronik imzalı ve saha gerçekliğiyle uyumlu olmasını denetler [1], [3], [5], [6]:
| # | Denetlenen Belge / Kayıt | Yasal Dayanak | Denetimde En Sık Tespit Edilen Eksiklik |
|---|---|---|---|
| 1 | İSG-KATİP Atamaları (İş Güvenliği Uzmanı, İşyeri Hekimi, DSP) | 6331 Md. 6 | Sözleşmenin e-Devlet / İSG-KATİP üzerinden karşılıklı onaylanmamış olması veya NACE kodu uyumsuzluğu. |
| 2 | Sahaya Özel Risk Değerlendirmesi ve Ramak Kala Kayıtları | 6331 Md. 10 | Kopyala-yapıştır hazır şablon kullanılması; yeni alınan makine veya yaşanan ramak kala olayından sonra revize edilmemesi. |
| 3 | Acil Durum Planı, Destek Elemanı Ataması ve Tatbikat Tutanağı | 6331 Md. 11 | Tahliye/yangın tatbikatının yılda en az 1 kez yapılmaması veya gece vardiyası için ilk yardımcı/söndürme ekibi bulunmaması. |
| 4 | İşe Giriş ve Periyodik Sağlık Raporları (Ek-2 Formu) | 6331 Md. 15 | Tehlikeli/çok tehlikeli sınıfta çalışanın işe giriş tarihinden sonra sağlık raporu alınması veya aile hekimi raporuyla yetinilmesi. |
| 5 | İSG Eğitim Katılım Tutanakları ve Sınav Sonuç Belgeleri | 6331 Md. 17 | 2 saatlik işe başlama eğitiminin atlanması; eğitim belgesinde konu başlıkları, süre ve eğitici imzasının eksik olması. |
| 6 | Mesleki Yeterlilik (MYK) / Ustalık / Operatörlük Belgeleri | 6331 Md. 17/3 & 5544 Ek Md. 1 | Kaynak, forklift, vinç veya elektrik işlerinde çalışan ustanın belgesiz olması veya belgesinin yaptığı işle uyuşmaması. |
| 7 | İş Ekipmanları Periyodik Kontrol Raporları | 28628 sayılı Yönetmelik Ek-III | Kompresör, basınçlı kap, forklift, transpalet, vinç ve topraklama/paratoner tesisatının yıllık muayenesinin gecikmesi. |
| 8 | Ortam Ölçüm Raporları (Gürültü, Toz, Aydınlatma, Termal, Kimyasal) | 6331 Md. 10 & İlgili Yönetmelikler | Gürültülü veya tozlu atölyelerde İSGÜM/TÜRKAK akreditasyonlu laboratuvar ölçümünün bulunmaması. |
| 9 | KKD Zimmet ve Uygulamalı Kullanım Eğitimi Tutanakları | 28695 sayılı Yönetmelik Md. 6 | Tutanakta "KKD teslim aldı" yazıp ekipmanın CE/EN standardının, modelinin ve yenileme tarihinin belirtilmemesi. |
| 10 | Onaylı Defter ve İSG Kurulu Karar Defteri (50+ çalışan) | 6331 Md. 8 ve Md. 22 | Onaylı defterin Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne veya notere onaylatılmamış olması; tespitlerin işverence imzalanmaması. |
4. İşin Durdurulması (Madde 25) Hangi Hallerde Uygulanır?
Bir işletme için idari para cezasından çok daha ağır olan yaptırım, üretimin veya şantiyenin mühürlenerek işin durdurulmasıdır. 6331 sayılı Kanun Madde 25 uyarınca üç durumda işin bir bölümü veya tamamı heyet kararıyla durdurulur [1]:
- Hayati tehlike tespiti: İşyerindeki bina ve eklentilerde, çalışma yöntemlerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus (örneğin koruyucusuz pres makinesi, korkuluksuz yüksek çalışma platformu veya yalıtımsız açık elektrik hattı) tespit edildiğinde tehlike giderilinceye kadar iş durdurulur.
- Çok tehlikeli sınıfta risk değerlendirmesi olmaması: Çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerin yapıldığı veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamışsa iş doğrudan durdurulur.
- Mühür fekki (Durdurulan işi izinsiz devam ettirme): İşin durdurulması kararına rağmen izinsiz çalışma yaptıran işveren veya işveren vekilleri hakkında üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası hükmü yer alır (Madde 25/6) [1].
İş kazalarında tüzel kişilik perdesinin ötesinde şirket müdürünün ve işveren vekilinin şahsi hapis cezası sorumluluğunu ve geçerli yetki devri şartlarını incelemek için Şirket Müdürü ve İşveren Vekilinin Cezai Sorumluluğu rehberimizi; kapalı alan bakımında alt işveren koordinasyonu ve gazlı/aerosol yangın söndürme LOTO prosedürü için Kapalı Alan Bakımında Alt İşveren Koordinasyonu ve Yangın Söndürme LOTO yazımızı; İSG ihmallerinin bütçeye etkisini görmek için Çalışan Sağlığı İhmalinin İşletmeye Maliyeti kılavuzumuzu; bilişsel yük ve insan hatası mekanizmaları için ise konsorsiyum yayınımız Biyohack.net'teki Bilişsel Yük, Dikkat Körlüğü ve İnsan Hatasının Nörobiyolojisi rehberini inceleyebilirsiniz.
Kaynakça ve Mevzuat Referansları
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Resmî Gazete: Haziran 2012, Sayı: 28339; Madde 4, 6, 8, 10, 11, 15, 17, 25 ve 26). mevzuat.gov.tr
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (Resmî Gazete: Haziran 2006, Sayı: 26200; Madde 21 — İş kazası ve meslek hastalığı bakımından işverenin sorumluluğu ve rücu). mevzuat.gov.tr
- Tehlikeli ve Çok Tehlikeli Sınıfta Yer Alan İşlerde Çalıştırılacakların Mesleki Eğitimlerine Dair Yönetmelik (Resmî Gazete: Temmuz 2013, Sayı: 28706; Madde 5 ve 6). resmigazete.gov.tr
- 5544 sayılı Mesleki Yeterlilik Kurumu ile İlgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun — Ek Madde 1 (Resmî Gazete: Ekim 2006 / 26312 ve Nisan 2015 / 29335). mevzuat.gov.tr
- Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete: Mayıs 2013 / 28648; Güncel revizyon: Nisan 2026 / 33212).
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Resmî Gazete: Nisan 2013, Sayı: 28628; Ek-I, Ek-II ve Ek-III). resmigazete.gov.tr
- Health & Safety Matters (HSM) & UK Health and Safety Executive (HSE) / Thames Valley Police. "Company fined £450k for corporate manslaughter — Cotswold Rainwater Services Ltd, Oxford Crown Court", Ekim 2026. hsmsearch.com
Sıkça Sorulan Sorular
Soru 1: OSGB'den hizmet almak işverenin hukuki ve cezai sorumluluğunu ortadan kaldırır mı?
Hayır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 4/2 uyarınca işyeri dışındaki uzman kişi veya Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimlerinden (OSGB) hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. İşveren, önerilen tedbirlerin sahada uygulanmasını sağlamak ve denetlemekle yükümlüdür.
Soru 2: İş müfettişi hangi durumlarda işyerinde işi durdurma kararı verebilir?
6331 sayılı Kanun Madde 25 uyarınca bina, çalışma yöntemi veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike tespit edildiğinde tehlike giderilinceye kadar işin bir bölümü veya tamamı durdurulur. Ayrıca çok tehlikeli sınıftaki maden, metal, yapı işleri ve tehlikeli kimyasallarla çalışılan işyerlerinde risk değerlendirmesi hiç yapılmamışsa iş doğrudan durdurulur.
Soru 3: Mesleki yeterlilik belgesi (MYK) olmadan tehlikeli işlerde işçi çalıştırmanın sonucu nedir?
6331 sayılı Kanun Madde 17/3 ve 5544 sayılı MYK Kanunu Ek Madde 1 uyarınca tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan ve zorunlu kapsamda bulunan işlerde mesleki eğitim veya MYK belgesi olmayanlar çalıştırılamaz. Belgesiz işçi çalıştırılması halinde çalışan başına idari para cezası uygulanır ve olası bir iş kazasında işveren 5510 sayılı Kanun Madde 21 kapsamında ağır SGK rücu tazminatıyla karşılaşır.
Soru 4: İSG eğitimleri kaç saat sürer ve hangi sıklıkla yenilenmelidir?
Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik uyarınca az tehlikeli işyerlerinde 3 yılda en az bir kez 8 saat, tehlikeli işyerlerinde 2 yılda en az bir kez 12 saat, çok tehlikeli işyerlerinde ise yılda en az bir kez 16 saat eğitim verilir. Ayrıca her çalışana fiilen işe başlamadan önce en az 2 saatlik uygulamalı işe başlama eğitimi verilmesi zorunludur.