Şirket Müdürü ve İşveren Vekilinin Şahsi Cezai Sorumluluğu: Saha Çekimi, Araç Üstü Çalışma ve "Bilinçli Taksir" Hapis Riski
KOBİ sahipleri, ajans kurucuları ve limited/anonim şirket müdürleri arasında çok yaygın ve tehlikeli bir yanılgı vardır: "Şirketimiz limited/anonim şirket; olası bir iş kazasında idari para cezası veya tazminat şirket tüzel kişiliğine kesilir, benim şahsi özgürlüğüme bir şey olmaz."
Oysa hem Avrupa ve İngiltere iş güvenliği hukukunda (HSWA 1974 Section 37) hem de Türkiye'de yürürlükte olan 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nda (TCK Madde 20 — Ceza sorumluluğunun şahsiliği) tüzel kişiler hapse giremez; ağır yaralanma veya ölümle sonuçlanan her iş kazasında savcılık doğrudan şirket müdürü, yönetim kurulu üyesi ve işveren vekili hakkında şahsi ceza davası açar [1], [2]. İş müfettişi teftişlerinde aranan belgeleri İSG Denetimine Hazırlık ve 10 Zorunlu Belge rehberimizde incelemiştik; bu rehberde ise yöneticinin bizzat talimat verdiği saha/çekim/araç operasyonlarında şahsi hapis ve "bilinçli taksir" sınırını gerçek bir mahkeme kararı üzerinden inceliyoruz.
1. Gerçek Vaka Analizi: Tanıtım Çekiminde Araç Bagajından Düşen Çalışan ve Şirket Müdürüne 16 Ay Hapis Cezası
Bugün hemen her işletme, e-ticaret markası, otomotiv bayisi ve sosyal medya ajansı kendi tanıtım videolarını (Reels, YouTube incelemesi, saha montaj videosu) çekmektedir. Ancak bu "hızlı ve doğaçlama" çekimler sırasında temel iş güvenliği kurallarının çiğnenmesi, şirket yöneticisini doğrudan sanık sandalyesine oturtmaktadır. İngiltere'de Exeter Kraliyet Mahkemesi'nde sonuçlanan Superhub Ltd ve Şirket Müdürü James Foster davası bunun en somut örneğidir [5]:
- Olayın gelişimi: Devon (Paignton) bölgesinde faaliyet gösteren medya ve pazarlama ajansı Superhub Ltd, elektrikli bir motosikletin tanıtım videosunu çekiyordu. Drone çekimleri bittikten sonra hareketli takip görüntüleri almak istediler. Kamera operatörü olan çalışan, bizzat şirket müdürü James Foster'ın kullandığı Range Rover marka aracın açık bagajına (open boot) hiçbir emniyet kemeri, ankraj veya düşme durdurucu sistem olmadan oturdu [5].
- Kaza anı ve ağır beyin hasarı: Araç hızlandığı sırada bagaj tabanındaki halı/astar (boot liner) kaydı ve çalışan hareket halindeki aracın arkasından sert asfalt zemine fırladı. Ağır kafa ve beyin travması geçiren çalışan, ömür boyu bakıma muhtaç hale geldi ve bir daha çalışma hayatına dönemedi [5].
- Hem şirkete hem müdüre ayrı ceza: HSE ve Devon & Cornwall Polisi'nin ortak soruşturmasında çekim için hiçbir risk değerlendirmesi yapılmadığı ve HSE'nin "hareket halindeki araçların açık bagajından, kapısından veya sunroof'undan emniyetsiz çekim yapılamaz" kuralının bizzat şirket müdürü tarafından çiğnendiği belirlendi [5].
- Şirket tüzel kişiliğine (Superhub Ltd): İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası Bölüm 2(1) ihlalinden 45.000 £ para cezası ve 3.000 £ yargılama gideri verildi [5].
- Şirket müdürüne şahsen (James Foster): Yasanın Bölüm 37(1) maddesi (suçun şirket yöneticisinin rızası, bilgisi veya ihmaliyle işlenmesi) ve tehlikeli araç kullanımı kapsamında 16 ay hapis cezası (2 yıl ertelemeli), 18 ay denetimli serbestlik, 180 saat ücretsiz kamu hizmeti ve sürücü belgesine 6 ceza puanı verildi [5].
Düşük hızda bile olsa hareket halindeki bir aracın bagajından veya kasasından geriye doğru asfalta düşmek, başın zemine eğik açıyla çarparak çok yüksek rotasyonel (açısal) ivmeye maruz kalmasına ve beyin aksonlarının yırtılmasına (difüz aksonal hasar) yol açar. Kafa travmalarının biyomekaniğini ve beyin sarsıntısının 7–10 günlük hücresel enerji krizini konsorsiyum yayınımız Biyohack.net'teki Kafa Travması, Beyin Sarsıntısı ve Rotasyonel İvme Biyomekaniği rehberinde inceleyebilirsiniz.
2. Türkiye Hukukunda Şirket Müdürü ve İşveren Vekilinin Cezai Sorumluluğu (TCK 22/3 ve 85/89)
Türkiye'de meydana gelen bir iş kazasında sorumluluk üç ayrı koldan (İdari, Hukuki/Mali ve Cezai) ilerler. Şirket tüzel kişiliği idari para cezalarını öderken, ceza mahkemesindeki sanık doğrudan gerçek kişi yöneticidir [1], [2], [3]:
| Sorumluluk Türü | Yasal Dayanak | Muhatap (Kime Kesilir / Açılır?) | Adi Taksir vs. Bilinçli Taksir Farkı |
|---|---|---|---|
| 1. İdari Para Cezası ve İş Durdurma | 6331 sayılı İSG Kanunu Md. 25 ve Md. 26 [2] | İşveren Tüzel Kişiliği (Limited / A.Ş. veya Şahıs İşletmesi) | Eksik belge, eğitimsiz personel veya tehlikeli ekipman başına idari para cezası uygulanır; hayati tehlikede iş durdurulur. |
| 2. SGK Rücu ve Maddi/Manevi Tazminat | 5510 sayılı Kanun Md. 21 & 6098 sayılı TBK Md. 417 [3] | Şirket + Kusurlu Yöneticiler (Müteselsil sorumluluk) | İş güvenliği mevzuatına aykırılık varsa SGK bağlanan gelirin peşin sermaye değerini kusur oranında rücu eder. |
| 3. Ceza Davası — Adi Taksir | 5237 sayılı TCK Md. 22/2, Md. 85 (Ölüm) ve Md. 89 (Yaralama) [1] | Şirket Müdürü / İşveren Vekili / Saha Sorumlusu (Şahsen) | Yaralamada 3 aydan 3 yıla, ölümde 2 yıldan 6 yıla (birden fazla kişide 2–15 yıla) kadar hapis; şartları varsa adli para cezasına çevrilebilir [1]. |
| 4. Ceza Davası — Bilinçli Taksir (En Yüksek Hapis Riski) |
5237 sayılı TCK Md. 22/3 ve TCK Md. 50/4 [1] | Bizzat Talimat Veren veya Açık İhlali Göz Ardı Eden Yönetici (Şahsen) | Ceza 1/3'ten 1/2'ye kadar artırılır; TCK Md. 50/4 uyarınca bilinçli taksirde uzun süreli hapis cezası adli para cezasına çevrilemez! [1] |
Yargıtay 12. Ceza Dairesi kararlarında özellikle vurgulandığı üzere; bir şirket müdürü çalışanın açık kamyonet kasasında, araç bagajında veya forklift çatalı üzerinde taşındığını bizzat görüyor (veya Devon vakasındaki gibi aracı bizzat kendisi kullanıyor) ve "bir şey olmaz, hemen 5 dakikada çekip/indirip geleceğiz" diyorsa, bu durum adi taksir sınırını aşarak TCK Madde 22/3 kapsamında "Bilinçli Taksir" oluşturur [1].
3. İşveren Vekili Ataması (İç Yönerge) Cezai Sorumluluğu Ne Zaman Devreder?
6331 sayılı Kanun Madde 3/2 uyarınca işveren adına hareket eden, işin ve işyerinin yönetiminde görev alan işveren vekilleri bu Kanunun uygulanması bakımından işveren sayılır [2]. Ancak şirket ortağının veya yönetim kurulunun "Biz fabrika müdürünü / şantiye şefini işveren vekili atadık, sorumluluk onda" savunmasının mahkemede geçerli olabilmesi için şu 4 şartın birlikte gerçekleşmesi aranır:
- Yazılı ve Açık Yetki Devri (TTK Md. 367/629 İç Yönergesi): Görev ve sorumluluk alanlarının ticaret siciline tescilli iç yönerge veya yönetim kurulu kararıyla net biçimde tanımlanmış olması.
- Mesleki Ehliyet ve Liyakat: Atanan işveren vekilinin o operasyonu ve güvenlik risklerini yönetecek teknik eğitim ve deneyime sahip olması.
- Bağımsız İSG Bütçesi ve Harcama Yetkisi: En kritik kriterdir! İşveren vekiline güvenlik ekipmanı alma veya tehlikeli işi durdurma konusunda bağımsız bütçe/imza yetkisi verilmemişse (her harcama için patronun onayını bekliyorsa), cezai sorumluluk şirket sahibinde kalmaya devam eder.
- Fiili Müdahale Olmaması: Şirket sahibi kağıt üzerinde yetki devri yaptığı halde sahaya inip güvenlik kurallarına aykırı talimat verirse (örneğin "iskeleyi kurmakla vakit kaybetmeyin, forkliftten çıkıp takın" derse) doğrudan asli kusurlu olur.
4. Saha Çekimleri, Açık Kasa ve Forklift Üzerinde İnsan Taşıma Yasağı (28628 Ek-II)
Hem depo/şantiye çalışmalarında hem de dış saha tanıtım çekimlerinde İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG: 28628) Ek-II Madde 3.1.2 hükmü çok net bir sınır çizer [4]:
- İnsan taşıma yasağı: Çalışanların taşınması, yalnızca bu amaç için özel olarak tasarlanmış iş ekipmanlarıyla yapılabilir. Hareket halindeki araçların açık bagajında, kamyonet kasasında, traktör römorkunda veya forklift çatalları/paleti üzerinde insan taşınması kesinlikle yasaktır [4], [5].
- Araçtan kamera çekimi yapılacaksa: Kameraman açık bagaja oturtulmaz; kamera aracın dışına vantuzlu/mekanik araç bağlantı kolları (car mount rig / gimbal arm) ile sabitlenir ve operatör araç içindeki koltukta emniyet kemeri takılı halde monitörden çekimi yönetir [5].
- Yüksekten çekim veya montaj yapılacaksa: Forklift çatalına palet koyup üzerine insan çıkarmak yerine, yalnızca TS EN 280 standardına uygun personel yükseltici platform (makaslı/eklemli sepetli platform), EN 361 tam vücut emniyet kemeri ve EN 12492/EN 397 çene bağlı baret kullanılır [4].
Yüksekte ve sahada çalışırken başı yanal darbelere karşı koruyan yeni standart için Endüstriyel Baret Ergonomisi ve EN 397:2025 Seçim Rehberi yazımızı; iş müfettişi teftişlerinde kontrol edilen 10 zorunlu dosya için İSG Denetimine Hazırlık ve İşveren Sorumluluğu rehberimizi; kamyon yükleme ve rampa güvenliği için ise Kamyon Yükleme, Ağır Yük Kaldırma Planı ve Rampa Kilitleri makalemizi inceleyebilirsiniz.
Kaynakça ve Mevzuat Referansları
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (Resmî Gazete: Ekim 2004, Sayı: 25611; Madde 20 Ceza Sorumluluğunun Şahsiliği, Madde 22 Taksir ve Bilinçli Taksir, Madde 50/4, Madde 85 ve Madde 89). mevzuat.gov.tr
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Resmî Gazete: Haziran 2012, Sayı: 28339; Madde 3/2 İşveren Vekili Tanımı ve Madde 4 İşverenin Genel Yükümlülüğü). mevzuat.gov.tr
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (Resmî Gazete: Haziran 2006, Sayı: 26200; Madde 13 İş Kazası Tanımı ve Madde 21 SGK Rücu Sorumluluğu). mevzuat.gov.tr
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Resmî Gazete: Nisan 2013, Sayı: 28628; Ek-II Madde 3.1.2 — Çalışanların Kaldırılması ve Taşınması). resmigazete.gov.tr
- UK Health and Safety Executive (HSE) & Health & Safety Matters (HSM). "Director sentenced after filming accident — Superhub Ltd & James Foster (Paignton, Devon), Exeter Crown Court (Section 37 HSWA 1974)", Ekim 2026. press.hse.gov.uk
Sıkça Sorulan Sorular
Soru 1: Limited veya anonim şirket sahibi olmam iş kazasında şahsi hapis cezasını engeller mi?
Hayır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) Madde 20 uyarınca ceza sorumluluğu şahsidir ve tüzel kişiler hakkında hapis cezası uygulanamaz; hapis cezası doğrudan kusuru bulunan gerçek kişilere (şirket müdürü, yönetim kurulu üyesi, işveren vekili veya şantiye/operasyon sorumlusu) verilir. İdari para cezaları şirkete kesilirken, TCK Madde 85 (taksirle öldürme) ve Madde 89 (taksirle yaralama) davaları doğrudan sorumlu yöneticinin şahsına açılır.
Soru 2: İş kazalarında Adi Taksir ile Bilinçli Taksir (TCK Madde 22/3) arasındaki fark neden hayati önem taşır?
Adi taksirde kişi tehlikeli sonucu öngörememiştir ve hükmedilen hapis cezası koşulları varsa adli para cezasına çevrilebilir. Bilinçli taksirde (TCK Madde 22/3) ise işveren veya yönetici açık güvenlik kuralı ihlalini (örneğin çalışanı hareketli aracın açık bagajına veya forklift çatalına bindirmeyi) bilerek ve görerek yaptırmış, ancak bir şey olmaz düşüncesiyle hareket etmiştir. Bilinçli taksirde ceza üçte birden yarıya kadar artırılır ve TCK Madde 50/4 uyarınca uzun süreli hapis cezası adli para cezasına çevrilemez.
Soru 3: Sosyal medya tanıtım çekimi veya dış saha montajı sırasında yaşanan kaza iş kazası sayılır mı?
Evet. 5510 sayılı Kanun Madde 13 uyarınca sigortalının işveren tarafından görev ile başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda veya işverence yürütülen saha etkinliklerinde/çekimlerde meydana gelen kazalar tam kapsamlı iş kazasıdır. Exeter Kraliyet Mahkemesi'nin Superhub Ltd kararında olduğu gibi, saha çekimlerinde de risk değerlendirmesi yapılması ve açık araç bagajında insan taşınmaması zorunludur.
Soru 4: Şirket içinde İSG yetkisini fabrika müdürüne veya işveren vekiline devretmek için noter onayı yeterli midir?
Yargıtay 12. Ceza Dairesi içtihatlarına göre cezai sorumluluğun devredilebilmesi için yalnızca kağıt üzerinde vekâletname verilmesi yeterli değildir: Görevlendirilen işveren vekilinin o konuda teknik ehliyete sahip olması, kendisine güvenlik önlemlerini alabilecek bağımsız bütçe ve harcama yetkisi tanınması ve şirket sahibinin bu yetkiye fiilen müdahale etmemesi şarttır.